Šta posmatrati na Suncu

Sunce zrači u veoma širokom delu elektromagnetnog spektra: u oblasti gama-zračenja, rentgenskoj, ultraljubičastoj, vidljivoj, infracrvenoj i radio - oblasti. Posmatranjima je dostupna samo Sunčeva atmosfera koja se uslovno deli na tri sloja među kojima ne postoje oštre granice: fotosferu, hromosferu i koronu. Sva tri ova sloja su vidljiva u vizuelnom delu spektra.


Fotosfera je donji sloj debljine oko 300 km. Vidljiva je u obliku sjajnog žutog diska. Njen sjaj je najveći u centru, a postepeno opada prema rubovima diska.


Sunceva fotosfera


Slika 1. Sunceva fotosfera sa grupama pega

Hromosfera je srednji sloj Sunčeve atmosfere. Prostire se na visini do tri hiljade kilometara. Vidljiva je kratkotrajno za vreme totalnih pomračenja Sunca kao svetli crvenkasti prsten oko Meseca.

Korona najviši sloj Sunčeve atmosfere koji se prostire i do nekoliko radijusa Sunca. Odlikuje se malom gustinom, visokom temperaturom i veoma slabim sjajem koji iznosi oko milionitog dela sjaja fotosfere ili polovine sjaja punog Meseca. Donji, sjajniji, slojevi korone se mogu posmatrati svakodnevno, a krajnji, gornji slojevi korone su vidljivi samo za vreme totalnih pomračenja. Forma korone, sjaj i razmere se znatno menjaju sa promenom aktivnosti Sunca. U trenucima mirnog Sunca korona je slabo izražena, elipsastog oblika i izdužena duž ekvatora. U periodu pojačane aktivnosti korona je veoma izražena i kružnog oblika.

Sunceva korona

Slika 2. Sunčeva korona za vreme totalnog pomračenja

Sunčeva atmosfera se odlikuje stalnim dinamičnim procesima. U vidljivom delu spektra moguće je posmatrati sledeće pojave:

Sunčeve pege su najuočljivije pojave na Sunčevom disku. Posledica su jakih lokalnih magnetnih polja u fotosferi. Temperatura im je niža za oko 1500° od okolne fotosfere. Mogu biti različitih linearnih dimenzija, od 0°.5 do 40° heliocentričnog ugla. Vrlo sitne pege nazivaju se pore.

Kada pege dostignu dimenzije preko 40 000 km, vide se sa Zemlje slobodnim okom bez optičkih instrumenata. Pege se obično sastoje od tamnijeg dela koji se zove senka (umbra) i manje tamnog dela koji opasuje senku i zove se polusenka (penumbra). Senka ima granularnu strukturu (sličnu fotosferskoj granulaciji), dok polusenka ima vlaknastu strukturu. Ponekad se mogu posmatrati i sjajni mostovi koji dele senku na dva dela ili više njih.

Sunceve pege

Slika 3. Grupa Sunčevih pega

Pege se najčešće pojavljuju u grupama, ali se javljuju i usamljene. Mogu imati površinu od jednog do nekoliko hiljada milionitih delova Sunčeve polusfere. Životni vek pega se kreće u rasponu od nekoliko časova do nekoliko meseci. Pojavljuju se u dve, u odnosu na ekvator simetrične zone na Suncu, u rasponu 5-45° heliografske širine. Vrlo retko se javljaju na širinama većim od 50° i u neposrednoj blizini ekvatora.

Granule su osnovni strukturni elementi fotosfere vidljivi teleskopom. Za njihovo posmatranje je potreban instrument sa kvalitetnom optikom i izvrsni atmosferski uslovi. Granule daju Sunčevoj površini izgled kaše koja se kuva. Nastaju kao posledica konvekcionog kretanja toplijih gasova ka površini, gde se hlade i vraćaju u dublje slojeve fotosfere. Prečnik im je oko 1500 km, a traju oko 10 minuta. Granule se najbolje vide u centralnoj zoni Sunčevog diska i sve slabije ka rubu, gde u potpunosti prestaju biti vidljive.


Granulacija

Slika 4. Granulacija u okolini Sunčevih pega

Fakule su svetle oblasti u fotosferi. Vezane su sa slabim magnetnim poljima i sjajnije su od okolne fotosfere u proseku za 20%. U vidljivom delu spektra vide se samo u blizini rubova diska (na rastojanju 30-40°), zahvaljajući zatamnjenju rubnih delova diska što dovodi do pojačanja kontrasta. Fakule su tesno povezane sa pegama. Sve pege se javljuju u fakularnim poljima, mada postoje fakule bez pega (oko 10% ukupnog broja). Kao i pege, fakule se javljaju u simetričnim zonama na obe Sunčeve polusfere. Za razliku od pega, zone njihovog prostiranja su nešto šire. Pored toga, fotosferske fakule se mogu posmatrati i u blizini Sunčevih polova, najčešće za vreme minimuma Sunčeve aktivnosti. Životni vek fakula bez pega traje oko dva meseca, a fakule sa pegama mogu trajati i više meseci.

Erupcije (bljeskovi) se mogu posmatrati u vidljivom delu spektra samo u izuzetnim prilikama. Vrlo snažne erupcije se javljaju najčešće u vreme vrlo visoke aktivnosti Sunca. U amaterskoj praksi, erupcije se obično uočavaju slučajno prilikom posmatranja drugih pojava na Suncu.

Protuberance se mogu posmatrati uz pomoć koronografa ili za vreme totalnih pomračenja, kada se vide u obliku sjajnih pramenova materije koja izlazi iz hromosfere.

Protuberanca

Slika 5. Protuberance na Suncu.

Na Sunčevom disku se mogu posmatrati u veoma retkim trenucima i Merkur i Venera. Merkurovih prolaza ima 10 u 88.5 godina, a Venerinih četiri u 243 godine. Sledeći Merkurov prolaz biće 1999, a Venerin 2004. godine.